Ben Demiştim!

Bir maç son dakikada atılan bir golle bittiğinde “Ben demiştim” diyen birini mutlaka tanırsın. Belki sen de bir hissenin fiyatı yükseldikten ya da düştükten sonra “Zaten belliydi” dediğin anlar yaşamışsındır. 

Psikolojide bu eğilime Geriye Dönük Bakış Yanılgısı (Hindsight Bias) deniyor. Bir olayın sonucunu öğrendikten sonra, en baştan bildiğimizi ya da kolayca tahmin edilebilir olduğunu düşünme eğilimimizi anlatıyor.

Kudüs İbrani Üniversitesi’nden psikologlar Baruch Fischhoff ve Ruth Beyth, ABD Başkanı Nixon’ın Çin ve Sovyetler Birliği ziyaretlerinden önce öğrencilerden ziyaretlerin 15 olası sonucu için olasılık tahmini yapmalarını istedi. Ziyaretler tamamlandıktan bir süre sonra aynı öğrencilerden bu tahminleri hatırlamaları istendi. 

Gerçekleştiğine inandıkları olaylar için katılımcıların yaklaşık yüzde 74'ü, aslında verdiklerinden daha yüksek olasılıklar hatırladı. Tahmin ile hatırlama arasındaki süre uzadığında bu oran yüzde 84'e çıktı. Yani sonucu öğrendikten sonra kendi geçmiş tahminlerimizi bile farkında olmadan güncelleyebiliyoruz.

Psikologlar Neal Roese ve Kathleen Vohs, bu yanılgının üç katmanda ortaya çıktığını söylüyor. İlki hafızanın yanıltmasıyla oluşan “Ben de öyle düşünmüştüm” hissi. İkincisi “Böyle olmak zorundaydı” diyerek sonucu kaçınılmaz görmek. Üçüncüsü ise “Olacağını biliyordum” diyerek sonucu önceden tahmin edebileceğimize inanmak. Araştırmacılara göre bu yanılgı spor müsabakalarından tıbbi teşhislere, hukuk davalarından muhasebe ve denetim kararlarına kadar pek çok alanda karşımıza çıkıyor.

Borsada bu eğilim kendini kolayca gösterebilir. Geçmiş bir fiyat grafiğine baktığında yükselişlerin ve düşüşlerin nerede başladığı çok net görünür. Oysa o günlerde grafiğin sağ tarafı henüz boştu ve fiyatın hangi yöne gideceği belli değildi. Benzer şekilde bir şirketin finansal sonuçları açıklandıktan sonra, sonuçlar geriye dönüp bakıldığında olduğundan daha tahmin edilebilir görünebilir.

Bu durumun piyasa profesyonelleri için de geçerli olduğu görülüyor. 2009'da yayımlanan bir çalışmada Londra ve Frankfurt’ta çalışan 85 yatırım bankacısıyla bir deney yapıldı ve bu yanılgıyı daha fazla gösterenlerin performansının daha düşük olduğu görüldü. Aynı çalışmada Mannheim Üniversitesi’nden 66 öğrenciyle yapılan deneyde de bu yanılgının, fiyat dalgalanmalarına dair tahminleri düşürdüğü ortaya çıktı. Araştırmacılara göre geçmişi olduğundan daha öngörülebilir gören biri, fiyatlardaki dalgalanmayı ve belirsizliği de olduğundan küçük görebiliyor.

Roese ve Vohs, bu yanılgıyı azaltmak için “tersini düşünmeyi” öneriyor. Yani gerçekleşmeyen sonuçların da nasıl gerçekleşebileceğini kendine sormak. “Ben demiştim” demek kolay. Asıl değerli olan, o gün neyin bilinmediğini hatırlayabilmek. Çünkü geçmişe bu dürüstlükle bakmak, bugünkü kararlarına da daha gerçekçi bir yerden bakmanı sağlayabilir.

Hissedar ile Kolay!

Gelişmeleri sonradan yorumlamak yerine zamanında ve verilerle takip etmek, bakış açını dengede tutmana yardımcı olabilir. Hissedar, bunu senin için kolaylaştırıyor!

• Şirketlerin planlanan bilanço açıklama tarihlerini Temettü ve Bilanço Takvimi’nden görebilirsin.
• IKON Araştırma ekibinin yazılı analizlerine Raporlar bölümünden ulaşabilirsin.
• Önemli ekonomik veri açıklamalarının tarihlerini Ekonomik Takvim’den takip edebilirsin.
• Takip ettiğin hisseler için fiyat alarmı kurarak gelişmelerden anında haberdar olabilirsin.